Instrumenty pochodne – wstęp

Instrumenty pochodne, w tym notowane na giełdzie opcje na akcje, to ciekawy obszar inwestycji.

Ten tekst nie ma ambicji naukowych, chcę jedynie ułatwić zrozumienie trudnej tematyki. Nie mam prawa nikomu doradzać i nie doradzam wykorzystania zawartych tu informacji dla potrzeb realizacji jakiejkolwiek inwestycji. Chcesz to czytaj na własną odpowiedzialność albo idź dalej!

Kilka uwag wstępnych:

• Inwestycje w instrumenty pochodne (np.: opcje na akcje) to ryzykowne spekulacje lub działanie zabezpieczające ryzyko (hedging).
• Większość inwestorów „nie daje rady”, traci kapitał, gdyż emocjonalnie nie wytrzymują napięcia, brakuje im dyscypliny lub podejmują chaotyczne ruchy.
• Transakcje na opcjach wymagają dedykowania do tej gry „spekulacyjnego kapitału”. Z założenia jest to kapitał który „można stracić”. Te środki nie są nam niezbędne do życia na bieżąco oraz dla naszych pobliskich inwestycji. Nie oznacza to, że lekceważymy ten kapitał – wręcz przeciwnie!
• Szanujący się broker wymaga od inwestora spełniania wymagań minimalnych. Nalezy do nich test na wiedzę o derywatach (instrumentach pochodnych – opcjach). Ponadto, świadomości ponoszonego ryzyka oraz minimalny poziom kapitału (często min. 25 tys. USD).
• Koszty transakcyjne są istotne, dlatego nie należy wybierać brokerów, którzy żądają wygórowanych opłat za zakup/sprzedaż 1 kontraktu. Niektórzy brokerzy ustawiają duże spready (różnica kwotowań ask/bid) oraz windują koszty utrzymania pozycji. Istotna jest także polityka w zakresie kapitału zabezpieczającego ryzyko (maintenance costs / margin).
• Trzeba uważać, aby się nie uzależniać od adrenaliny, bo tu łatwo popaść w „karciane odgrywanie się”, czyli zwykły hazard.
• Na początku tej drogi należy ustalić cel i podporządkować mu strategię i taktykę oraz trzymać się ich jak niepodległości.

Moje cele inwestycyjne na rynku kontraktów instrumentów pochodnych

Najpierw przeważała chęć maksymalizacji ZYSKU

Uczestniczyłem komercyjnie w międzynarodowym zespole graczy (opłata 500 USD/mc). Nasz Guru były makler z Wall Street przygotowywał transakcje i graliśmy na opcjach tylko przez pierwszą godzinę od otwarcia giełdy. Prowadzący, instruował jaki kontrakt otworzyć, w jakich cenach i kiedy go zamknąć. W cztery miesiące z kwoty 25000 USD zrobiłem ok. 100 000 USD. Nasza grupa szybko też zwiększała liczebność graczy. W kolejnych miesiącach okazało się, że część cwanych ludzi gra przeciwko reszcie uczestników. Zajmowali w kluczowych momentach rozgrywki pozycje odwrotne do założonych. Do tego, Guru nieoczekiwanie zmarł (zmagał się z nowotworem) i nasza grupa się rozpadła. Na fali sukcesu poczułem się ekspertem i w kilka kolejnych miesięcy straciłem cały ten zysk. Ledwo utrzymałem minimalny poziom kapitału (to nauczyło mnie, że celem tej gry jest przede wszystkim NIE TRACIĆ KAPITAŁU).

Następnie pojawiła się chęć realizacji systematycznego zysku

Gdy nauczyłem się szanować kapitał sformułowałem drugi cel tej gry jako SYSTEMATYCZNY zysk w skali od 100 do 200 USD/dzień. Przebywałem w hotelu Marriott na Pataya w Tajlandii przez 3 tygodnie, gdzie pojechałem z zamiarem odpoczynku i napisania książki. Ostatecznie napisałem tylko wstęp, bo głównie korzystałem z życia i grałem na giełdzie. Tam uznałem, że byłoby wspaniale osiągnąć umiejętność zarabiania min. 100-200 USD dziennie, aby móc mieszkać w fajnym miejscu na świecie (nie na Manhattanie oczywiście) i tak finansować codzienne utrzymanie. Cel wyglądał skromnie, ale okazało się, że wcale nie jest taki łatwy do osiągnięcia. Po kilku latach eksperymentów mogę śmiało powiedzieć, że ten cel już dawno osiągnąłem. Odbyłem w międzyczasie wiele podróży a teraz po przekroczeniu 70-tki niespecjalnie chce mi się jeszcze latać po świecie.

Obecnie `chęć ciekawej rozrywki umysłowej

Mój obecny cel ,to utrzymanie zmodyfikowanego celów numer 1 i 2 plus nowy cel „let have a FUN FUN FUN”. Intelektualna rozrywka, powstrzymywanie procesu starzenia się umysłu–osobista satysfakcja z dobrej gry.

Istota instrumentu pochodnego

OPCJA – to w istocie możliwość, tzw. prawo pochodne, powiązane z aktywem bazowym. Aktywem tym może być: akcja spółki publicznej, obligacja, waluta, kryptowaluta, ETF/ETN i co tylko zechcesz. My zajmujemy się tyko instrumentami pochodnymi dopuszczonymi do publicznych notowań na giełdach kapitałowych.

W obrocie gospodarczym znane są także tzw. opcje realne (w odróżnieniu od wystandaryzowanych opcji finansowych). Opcje te definiowane są w różnego rodzaju kontraktach (np.: inwestycyjnych i handlowych). Mówiąc generalnie, klauzula tego rodzaju w kontrakcie daje jednej ze stron prawo (z którego może, ale nie musi skorzystać). Jednoczesniedruga strona ma zobowiązanie (które bezwarunkowo musi wypełnić). W dacie zawarcia kontraktu ustalony jest okres ważności tego prawa oraz wartość określonego działania. Wartość wykonania prawa w powiązaniu z wartością przedmiotu kontraktu (aktywa bazowego). Posiadacz prawa nie będzie go egzekwował, gdyby miało mu to przynieść straty majątkowe. Druga strona kontraktu ma jednak zobowiązanie, którego nie może uchylić.

Opcja w obrocie giełdowym

Opcja występuje w obrocie publicznym (giełdowym) w postaci wystandaryzowanego kontraktu (instrumentu pochodnego). W żargonie specjalistów każda ze stron transakcji opcyjnej w wyniku zawartej transakcji giełdowej (otwiera) zajmuje tzw. „pozycję”: pozycja długa (Long) – zakup kontraktu lub pozycja krótka (Short)– sprzedaż kontraktu.

Zamknięcie pozycji długiej realizowane jest w wyniki aktywnosci właściciela kontraktu poprzez:

• wykonanie transakcji odwrotnej (sprzedaż kontraktu w obrocie giełdowym),
• żądanie wykonania zobowiązania wynikającego z opcji przez stronę zajmującą pozycję krótką w tym kontrakcie,
• następuje automatycznie bez transakcji w zakresie aktywa bazowego w dniu wygasania prawa z opcji.

Zamknięcie pozycji krótkiej realizowane jest analogicznie z tą różnicą, że może wystąpić także w wyniku żądania właściciela pozycji długiej.

W przypadku opcji na akcje powstaje prawo do rozporządzenia pakietem 100 akcji). Mozna też zająć pozycję w odniesieniu do strategii opcyjnej (portfel kilku różnych opcji). Taka pozycja charakteryzuje określonym łącznie profilem zysku/straty, ryzyka, okresem wygasania praw i zobowiązań. Zazwyczaj możliwa jest modyfilkacja portfela opcji poprzez dodatkowe transakcje korygujące.

W giełdowej terminologii, możliwe jest zajęcie pozycji Long (długiej) oraz Short (krótkiej) w opcjach typu: Call (prawo do zakupu aktywa bazowego) lub Put (prawo do sprzedaży aktywa bazowego).

Mamy zatem 4 różne przypadki zajmowanych pozycji:

LCALL                  nabyte prawo do zakupu aktywa bazowego (long Call)

SCALL                  wystawione (sprzedane) prawo do zakupu aktywa bazowego (Short Call)

LPUT                    nabyte prawo do sprzedaży aktywa bazowego (LongPut)

SPUT                    wystawione (sprzedane) prawo do sprzedaży aktywa bazowego (ShortPut)

Bardziej szczegółowe spojrzenie na pozycje długa/krótka, na przykładzie opcji na akcje.

1. Nabywca opcji zajmuje tzw. pozycję długą (Long); kupuje od wystawcy opcji prawo do skorzystania z różnicy pomiędzy ceną akcji i ceną wykonania opcji w okresie do wygaśnięcia opcji lub do momentu zawarcia transakcji odwrotnej lub zainicjowania przez nabywcę opcji prawa do wykonania opcji – czyli realizacji jego żądania nabycia/sprzedaży akcji od/do wystawcy opcji. To działanie wiąże się z zapłaceniem przez nabywcę opcji premii opcyjnej (obok innych kosztów transakcyjnych).
2. Wystawca opcji (czyli zbywca opcji) zajmuje tzw. pozycję krótką (Short); sprzedaje nabywcy opcji prawo, przyjmując na siebie obowiązek realizacji prawa nabywcy w zamian za ustaloną w dacie transakcji premię opcyjną. Ta premia podlega w kolejnych okresach zmianom odzwierciedlając aktualną w danym momencie różnicę pomiędzy ceną akcji i ceną wykonania opcji w całym okresie do wygaśnięcia opcji lub do momentu zawarcia transakcji odwrotnej (sposób na pozbycie się tego zobowiązania poprzez odkupienie opcji – o ile istnieje oferta zakupu) lub do momentu zainicjowania przez nabywcę żądania wykonania jego prawa z opcji – czyli zakupienia od niego akcji / lub odsprzedaży mu akcji.

Istotne zagadnienia

Płynność instrumentów w obrocie

Nabywca opcji AAPLMay15 25, 250Call – zakupił prawo do zakupu100 akcji spółki Apple za cenę 250 USD/akcję (tzw. cena wykonania opcji) bez względu na aktualną cenę giełdową (notowania) akcji spółki Apple. W dniu 15 maja 2025 roku jego prawo wygasa.

W okresie od zajęcia pozycji długiej do daty wygaśnięcia opcji nabywca tej opcji może ją sprzedać (zbyć swoje prawo – gdy są oferty nabycia) lub zażądać wykonania prawa z opcji przez drugą stronę transakcji (na tym rynku zawsze liczba pozycji długich jest równa liczbie pozycji krótkich).

Nie doszłoby do zaistnienia tej transakcji nabycia opcji, gdyby nie istniał wystawca opcji AAPLMay15 25, 250Call, który w wyniku tej transakcji zajmie pozycję krótką (short), przyjmując na siebie zobowiązanie do realizacji prawa nabywcy opcji Call na jego żądanie wcześniej lub najdalej w dniu wygaśnięcia prawa z tej opcji (realizacja zobowiązania obejmie dostawę pakietu 100 akcji po cenie wykonania opcji tj. 250 USD/akcję, bez względu na aktualną cenę giełdową akcji spółki Apple). Wystawca opcji SCALL taki pakiet akcji już posiada lub ma możliwość zakupienia go w dowolnym momencie w celu realizacji swojego zobowiązania.

Premia opcyjna, cechy obrotu

Nabywca opcji zapłaci premię opcyjną (PO) drugiej stronie transakcji, czyli wystawcy opcji (de facto za zobowiązanie, które wystawca opcji przyjął na siebie) a brokerzy pełnią tu rolę pośredników, którzy zarabiają generując koszty zawarcia tych transakcji dla obu stron.

Wystawca opcji otrzymuje premię opcyjną (PO) od drugiej stronie transakcji, czyli nabywcy opcji w chwili zajęcia pozycji (zawarcia transakcji).

Akcje istnieją obecnie w postaci elektronicznej. Są dopuszczone do obrotu na giełdzie w określonej ilości. Możesz kupić akcje i możesz sprzedaż akcje nawet gdy ich nie posiadasz (jest to tzw. sprzedaż krótka akcji – w takim przypadku broker pożycza ci akcje do sprzedaży, a ty musisz je odkupić i zwrócić). Oczywiście wszystko to odbywa się automatycznie, gdy posiadasz odpowiedni zasób kapitałowy i masz prawo do zawarcia takiej transakcji.

W odróżnieniu od akcji, Opcja jako prawo opisane na instrumencie bazowym (w tym przypadku na akcji) de facto nie istnieje, dopóki ktoś jako potencjalny nabywca nie zaoferuje chęci nabycia opcji a wystawca mu jej nie dostarczy. W akcie zakupu / sprzedaży powstaje opcja (kontrakt / swoisty zakład). Kontrakt ten jest wystandaryzowany i jedna opcja to prawo nabywcy oraz zobowiązanie wystawcy, dotyczące pakietu 100 akcji.

Dlatego, gdy opcja jest kwotowana (wyceniana / oferowana w obrocie giełdowym) jej cena transakcyjna (notowanie na giełdzie) odpowiada 1/100 kapitału, który należy wyłożyć na zakup tej opcji. Cena opcji pozostaje w dość skomplikowanej relacji do ceny akcji (ale to jest dalsza opowieść).

Przykład transakcji:

Nabywca, wystawca opcji

Cena 1 akcji wynosi 100 USD, cena nabycia 1opcji Call (czyli prawa do zakupu 100 akcji po ustalonej cenie wykonania opcji w okresie do daty jej wygasania) wynosi 3.50 USD/opcję (tzw. cena opcji).

Oznacza to, że:

• nabywca 1 opcji zapłaci 350 USD = 3.5 USD*100, aby nabyć prawo do rozporządzenia pakietem 100 akcji wartym aktualnie 10 000 USD = 100 USD/akcję * 100 akcji. Za 350 USD nabywca 1 opcji został bowiem posiadaczem prawa – ale nie zobowiązania; do zakupu/sprzedaży pakietu 100 akcji po z góry ustalonej cenie (cena wykonania opcji, np.:110 USD/akcję) w okresie ważności tego prawa (termin do wygaśnięcia opcji, np.: 2 tygodnie) i bez względu na to jaka będzie cena akcji w dacie transakcji odwrotnej (zbycie opcji) lub w dacie wygaśnięcia/wykonania prawa z opcji.
• wystawca tej 1 opcji otrzyma 350 USD i w zamian zobowiązuje się zrealizować prawo nabywcy, czyli dostarczyć mu lub odkupić od niego pakiet akcji wart aktualnie 10 000 USD za cenę wykonania opcji (110 USD/akcję) bez względu na to jaka będzie cena akcji w dacie transakcji odwrotnej (zbycie opcji) lub w dacie wygaśnięcia/wykonania prawa z opcji.

Składniki premii opcyjnej

• kwota premii opcyjnej PO (cena opcji) posiada złożoną strukturę i składa się generalnie z dwóch elementów:
  • wartość ryzyka posiadania/wystawienia opcji w okresie pozostałym do wygaśnięcia opcji (tzw. premia za czas – która maleje z upływem czasu przy założeniu braku zmian innych parametrów)
  • różnica cenowa pomiędzy aktualną ceną akcji w dniu wyceny opcji (kwotowania opcji na giełdzie) i ceną wykonania opcji.

Kalkulacja premii opcyjnej

W przypadku opcji Call, gdyby nabywca zakupił opcję w cenie 3.5 USD/opcję z prawem do zakupu akcji w cenie wykonania 110 USD/akcję w terminie za 2 tygodnie, to na premię opcyjną (cenę opcji) w dacie nabycia/wystawienia opcji składa się:

• (-10) USD/akcję kwota wynikająca z różnicy bieżącej ceny akcji i ceny wykonania opcji -10 USD = 100 USD/akcje – 110 USD/akcję (jest to tzw. wartość wewnętrzna opcji lub „IntrinsicValue” – IV) – w tym przykładzie ujemna, bo przy aktualnej cenie 1 akcji 100 USD opcja daje prawo zakupu 1 akcji po 110 USD, co byłoby nieracjonalne i generowałoby stratę 10 USD/akcję, tyle że do wygaśnięcia prawa z opcji pozostało jeszcze dwa tygodnie i wiele może się zdarzyć, np.: wzrost ceny 1 akcji do 120 USD,

• (+13.5) USD/akcję tzw. „premia za czas” do wygaśnięcia opcji (tzw. „Time Value” – TV), 13.5 USD = 3.5 USD – (-10) USD. Gdy przykładowo bieżąca cena akcji utrzyma się na nie zmienionym poziomie (100 USD/akcję) aż do daty wygasania tej opcji (Call), to strata nabywcy opcji wyniesie100% – cały wyłożony kapitał w nabycie tej opcji, czyli 350 USD, gdyż premia za czas z kwoty 13.5 USD/opcję w okresie 2 tygodni spadnie do zera a różnica pomiędzy ceną akcji i ceną wykonania opcji pozostanie ujemna. Z punktu widzenia zakupionego prawa do zakupu akcji po cenie (110 USD/akcję) nie ma sensu realizacja tego prawa, gdy cena bieżąca akcji w dacie wygasania opcji wynosi 100 USD/akcję, zatem wartość tego prawa wynosi zero. W praktyce, nabywca opcji Call zrealizuje zysk jedynie wtedy, gdy cena akcji najpóźniej w dacie wygasania opcji przekroczy 113.5 USD/akcję = 100 USD/akcje + 13,5 USD/akcję.

Prawo wykonania opcji

Nabywca opcji może zażądać wykonanie swojego prawa z opcji w dowolnym momencie okresu jego ważności, czyli może wymusić na wystawcy opcji: dostarczenie mu pakietu 100 akcji (prawo z posiadania opcji Call) lub odkupienie przez wystawcę posiadanego przez nabywcę opcji pakietu 100 akcji (prawo z posiadania opcji Put).

Gdyby w naszym przykładzie opcji Call akcje nagle wzrosły do 120 USD, to nabywca opcji CALL z ceną wykonania 110 USD może:

• sprzedać opcję Call za cenę np.:  20 USD = 120 – 110 + 10 USD, czyli za kwotę 10 USD wynikająca z różnicy cenowej akcji i np.: 10 USD z pozostałej premii za czas, która pierwotnie wynosiła 13.5 USD.  Z tej transakcji otrzyma on 2000 USD za zbytą opcję, wobec kosztu zakupu tej opcji w wysokości 350 USD, czyli jego zysk netto wyniesie 1650 USD na jednym kontrakcie.
• zażądać wykonania opcji (swojego prawa do zakupu 100 akcji) w cenie 110 USD/akcję i następnie sprzedać te akcje w cenie 120 USD/akcję. W tym wariancie wyłoży kwotę 11 000 USD = 110 USD/akcję*100 akcji, żeby nabyć pakiet 100 akcji od wystawcy opcji i sprzedać je natychmiast po 120 USD/akcję. Jego przychód wyniesie 1 000 USD = 12 000 USD – 11 000 USD, kwotę tą należy jeszcze pomniejszyć o 350 USD (koszt zakupu opcji), czyli zysk netto wyniesie 650 USD. Jak widać, premia za czas 1000 USD =10 USD/akcję * 100 wyparowała z rachunku.
• W praktyce żądanie wykonania opcji zdarza się zazwyczaj w ostatnim momencie przed wygaśnięciem opcji (gdy premia za czas posiada mało istotną wartość a nabywca opcji, faktycznie chciał nabyć akcje i jedynie przejściowo zaangażował część kapitału w zakup opcji, czekając na korzystny rozwój wypadków).

Cash is the king

Zazwyczaj wolę otrzymać te 350 USD wystawiając opcję niż zapłacić tą kwotę nabywając opcję. Składnik ceny opcji związany z okresem jej ważności (premia za czas) spada do zera na koniec tego okresu. Z punktu widzenia premii za czas, w pewnych warunkach czas pracuje na korzyść wystawcy opcji i na niekorzyść nabywcy opcji.

Nabywca opcji wydał 350 USD i patrzy bezradnie jak zapłacona przez niego premia za czas (w cenie opcji) bezpowrotnie maleje. Gdy cena akcji oraz inne czynniki rynkowe są stałe to taką opcję można z upływem czasu sprzedać jedynie taniej. Nie jest to jednak pewne gdy wygaśnie popyt na ten instrument.

Wystawca opcji odwrotnie, otrzymał 350 USD i obserwuje z zadowoleniem, że coraz większa część tej kasy już należy do niego. Gdy cena akcji i inne czynniki rynkowe są stałe to może odkupić wystawioną (sprzedaną) opcję za mniejsze pieniądze. Istnieje też szansa że cała premia PO zostanie u niego w dacie wygaśnięcia opcji w przypadku „stabilnej cenowo” akcji.

Niestety nie jest tak prosto

Każda pozycja długa/krótka ma swoje wady i zalety oraz zastosowanie. Co ciekawe statystyki mówią, że więcej tracą zajmujący pozycje długie w porównaniu z wystawcami opcji. Jak to jest, że mniej ryzykowne jest branie na siebie zobowiązań niż posiadanie praw? Czysta herezja?

Początkowo szukałem inspiracji I wyjaśnienia tego problemu w różnych naukowych publikacjach. Polecam „The complete guide to option selling – How selling options can lead to stellar returns in bull and bear markets” . James Cordier & Michael Gross McGraw – Hill (Finance & Investment) 2004.

Kilka lat później dopracowałem własną strategię gry na opcjach z wykorzystaniem pozycji krótkich. Wymagało to nabycia umiejętności korzystania ze zmienności cen rynkowych.Tą wiedzę zawierała druga publikacja ważna w mojej edukacji inwestycyjnej. „The volatility Edge in options trading – new technical strategies for investing in unstable markets”. Jeff Augen, Pearson Education Corp. 2008.

Zmienność czynnikiem kluczowym

Zmienność cen akcji (tzw. Volatility) . Jest to kluczowy czynnik decydujący o wycenie opcji. Czasami ważniejszy od czasu do wygasania opcji oraz różnicy pomiędzy notowaniem akcji i ceną wykonania opcji. Zmiana volatility wpływa na notowania opcji a zatem o pożądanej premii opcyjnej. Bywa, że nagły wzrost wskaźnika zmienności spowoduje, że cena opcji gwałtownie wzrośnie przy braku zmiany pozostałych czynników.

Na wskaźnik zmienności wpływa nie tylko historyczna zmienność akcji jako aktywa bazowego dla opcji, ale także zmienność rynku. Ważne są informacje rynkowe wywołujące silne emocje u inwestorów w reakcji na nieoczekiwane pozytywne/negatywne zdarzenia. Przykładowo: decyzja o wypłacie dywidendy, publikacja zaskakujących wyników i perspektyw, inside trading, zmiany w rekomendacjach znanych analityków . Nie wspominając przysłowiowego „motyla na antypodach”.

Kolejnym czynnikiem mającym wpływ na cenę opcji jest stopa inwestycji wolnych od ryzyka. Rentowność obligacji skarbowych nie jest jednak najistotniejsza dla krótkoterminowego gracza, chyba że w okresie publikowania decyzji banku centralnego).

Analiza tecniczna, momentum i broker

Na razie pomijam wiedzę i umiejętności w zakresie analizy fundamentalnej i technicznej, które oczywiście są inwestorowi nieodzowne. Trzeba bowiem ocenić aktywo bazowe, czyli w naszym przypadku spółkę akcyjną z punktu widzenia jej pozycji finansowej. Przeanalizować jej zamierzenia i postrzeganie na rynku inwestycyjnym. Ustalić aktualne rekomendacje i wyceny anlaityków oraz trend cenowy, w kontekście cech zamierzonej transakcji opcyjnej.

W każdym inwestowaniu ważny jest moment, w którym dokonamy transakcji – MOMENTUM IS THE KING.

Dobór brokera to kolejny niezwykle ważny krok w inwestowaniu. Polecam korzystanie tylko z najlepszych międzynarodowych firm o uznanej renomie. Najlepiej spółek głdowych, zapewniających dbra technologię płynność, niskie koszty oraz ochronę kapitału co najmniej na poziomie oferowanym przez banki.

To był tylko wstęp, kontynuacja w kolejnych artykułach: Instrumenty pochodne cz. 1 oraz Instrumenty pochodne cz. 2

Zapraszam do kontaktu, wyjaśnię wątpliwości, ale pamiętaj ja nikomu nigdy niczego nie doradzam.